عوامل زیر علل وضرورت کلاس های چند پایه را بیان می نماید :

1-           پراکندگی روستاها و عوامل خاص جغرافیایی

2-           کمبود جمعیت به طور اعم و کمبود دانش آموزان در بسیاری از روستاها به طور اخص

3-           مشکلات مالی ،کشاورزی ،اقتصادی در روستاها و استفاده ی مداوم از دانش آموزان (کودکان ) در کارهای کشاورزی و قالی بافی و دامداری جهت امرار معاش

4-           عدم وجود برنامه ی آموزشی خاص منطقه ای

5-           نبود امکانات ادامه به  تحصیل در دوره ی راهنمایی و متوسطه و... وعدم موافقت والدین به امر تحصیل دختران خود به علت مختلط بودن کلاسها و علت دیگر ،مهاجرت روستائیان به حاشیه ی شهرها که موجب کمبود جمعیت و در نتیجه کمبود تعداد دانش آموزان در آن مناطق می شود)امیدزاده ،1375).

بیان اهداف:

در این مقاله سعی بر آن است که مشکلات و مسائل کلاس های چند پایه (روستایی )را بررسی نماییم که به طور فهرست ،مشکلات این کلاس ها در ذیل آمده و توضیح آنها در متن مقاله خواهدآمد:

1-مشکل نیروی انسانی  2-الگوی آموزشی 3- آموزش 4- سازمان دهی برنامه ی درسی 5- موقعیت 6- وقت. و همین طور عوامل مؤثر بر کیفیت کار در کلاس چند پایه در متن مقاله خواهد آمد .

کلیدواژه : چندپایه – یاددهی –یادگیری – سیستم آموزشی – الگوی آموزشی –دروس محور – فرعی –رویکرد ها (مفهومی _گروهی – تلفیقی _گروهی – محوری _گروهی .

مسائل اساسی در کلاس های چند پایه:

1- مشکل نیروی انسانی :در کلاس چندپایه ،معلم علاوه بر تدریس محتوای آموزشی 30 کتاب درس (132 ساعت تدریس در هفته ) امور اداری مربوط به مدیر ، متصدی امور دفتری ،وظایف مربی بهداشت، معلم ورزش و ... را به عهده دارد .

2-       الگوی آموزشی : بی توجهی به آموزش چند پایه به دلیل احاطه به الگوی فعلی آموزش (تک پایه ) . برای این که آموزش چندپایه از قید و بند های نظام فعلی آزاد شود و زمام امور را به عنوان یک روش آموزش معتبر در دست بگیرد ،نیازمند تغییرالگو است . هدف های خاص آموزش وپرورش در سنین کودکی و در دوره ی ابتدایی به سه گروه اساسی تقسیم می شود که عبارتند از :

الف ) آشنا ساختن کودکان و عادت دادن آنان به زندگی جمعی خارج از خانواده و رشد فرد برای زندگی آینده .

ب) آماده ساختن کودکان برای تطبیق خود با شرایط زندگی و ایجاد و پرورش پاره ای توانائی های ساده مثل گوش کردن و سخن گفتن و ...

پ) آموزش مواد درسی شامل خواندن ، نوشتن ، حساب کردن و دادن اطلاعات مربوط به زمینه ی دینی و معنوی  برای رشد جنبه های مربوط به تربیت عمومی ، از جمله هدفهای دیگر تحصیلات دوره ابتدایی است  ( شکوهی ،1385 ص 52 ) .

 با توجه به اهداف خاص آموزش و پرورش در دوره ابتدایی از نظر مولف آیا در کلاسهای چند پایه این اهداف را می توان پرورش داد ؟ مثلا ً بند ب آیا معلمین به ورزش کلاس های چند پایه توجه می کنند یا نه ؟ درکلاس های چند پایه با توجه به تعدد پایه ها که دانش آموزان از لحاظ روانی با همدیگر تفاوت دارند مثلاً دانش آموز کلاس اول ابتدایی حساس و زود رنج و اغلب نا آرام است و ظرفیت نشستن در کلاس 45 دقیقه ای را ندارد و بر عکس دانش آموز کلاس پنجم ابتدایی که مثلاً علاقه ای به شنیدن درس تاریخ دارد ، مسلماً در آن شلوغی و سروصدا نمی تواند دقیق گوش دهد و در نتیجه هم از درس دلزده و هم خسته می شود و اگر کلاس اول در همان ساعت ورزش داشته باشد معلم یا باید با آنها به حیاط برود و یا با کلاس پنجم که تاریخ دارد در کلاس بماند که در این صورت نسبت به یکی از کلاس ها بی توجهی می شود و بی توجهی به آموزش ابتدایی هر جامعه می تواند آن جامعه را با خسارات و ضایعات جبران نا پذیری  روبرو گرداند .

3-    آموزش : معلمان فارغ التحصیل مراکز تربیت معلم هم برای تدریس در این کلاس ها ، آمادگی ، اطلاعات و تجربیات مناسب ندارند و آموزش قبل از خدمت که زمینه ساز تجربه ی عملی و تفکر جدی درباره ی تدریس چندپایه باشند برخوردار نیستند و برای یک پایه آموزش می بینند در حالی که به کلاس چند پایه می روند و مخصوصاً از افراد در دسترس (سرباز معلم ) برای اداره ی کلاس ها استفاده می شود .

4- سازماندهی برنامه ی درسی : برنامه ی درسی به صورت غیر قابل انعطاف و پایه محور ،مشکل مهم دیگری است که در آموزش چند پایه وجود دارد آموزش مطالب و مفاهیم یکسان با کلاس های عادی ،در زمان کم با حجم زیاد و کمبود امکانات برای معلمی که معمولاً تجربه ی زیادی ندارد و آموزش خاصی ندیده،  معلم را به آزمایش و خطا سوق می دهد.

 5-     موقعیت جغرافیایی ، اقتصادی ،فرهنگی کلاس های چندپایه : اکثر کلاس های چند پایه (30 درصد کلاس های روستایی) در مناطق محروم

روستایی ، مناطقی با جمعیت کم ، کمبود امکانات ، مشکلات اقتصادی با تفاوت های زبانی و گویش های محلی قرار دارد.(مسئله دوزبانگی) .

6- وقت : یکی از مشکلات و اکثر سؤالات معلمان چندپایه این است که اظهار می دارند با کمبود وقت مواجه هستیم . حق دارند چون که براساس استاندارد های جهانی آموزش و پرورش مدت آموزش به طور متوسط 311 دقیقه در روز است . در مدارس ابتدایی کشور ما درحدود 240 دقیقه در روز است این مدت زمان برای هر پایه در کلاس 5 پایه به طور متوسط 50 دقیقه ، 4 پایه 60 دقیقه ، 3 پایه 80 دقیقه و 2 پایه 120 دقیقه است.     

در این قسمت از مقاله فرضیه های تحقیق و سؤالات فرضیه آورده می شود که تا حدودی به مشکلات کلاس های چندپایه اشاره می کند . 1-آیا به زنگ های تفریح در ساعات مقرر توجه می شود ؟ 2-آیا اجرای صحیح برنامه های آموزشی در کلاس های چندپایه مقدور است ؟3- آیا تجربه و سابقه ی تدریس معلم ازمشکلات این گونه مدارس می کاهد ؟ 1-  برپایه ی گزارش های دیگر همکاران در مدارس چندپایه زنگ های تفریح تحت الشعاع برنامه ی سنگین چندپایه قرار می گیرد و به موقع  وبه نحو مطلوب اجرا نمی گردد و باعث خستگی دانش آموزان و در نتیجه بازدهی فرایند یاددهی – یادگیری کمتر می شود . 2- برنامه ریزی درسی (هفتگی) در این مدارس و کلاس ها احتیاج به مهارت و تجربه ی زیادی دارد و با توجه به آن که بعضی از کلاس های چندپایه توسط( معلمان) فارغ التحصیلان مراکز تربیت معلم اداره می شوند که آن معلمان تجربه و مهارت لازم و کافی در این زمینه را در دورا ن دانشجویی ندیده اند .3- همان طور که در بند فوق گفته شد اکثر معلمان مناطق محروم وروستاها ،معلمان کم تجربه ی فارغ التحصیلان مراکز تربیت معلم می باشند و به علت عدم آشنایی با چنین کلاس هایی مشکلات مدارس مضاعف

 میشود.                                                                                                                                                            

نتایج :

با توجه به سؤالات متن مقاله که آیا زنگ های تفریح به موقع و سر ساعت انجام می گیرد ؟ این فرض مسلم است که زنگ های تفریح که به موقع باشد ( از سطح کودکستان تا بالاترین سطح آموزش عالی وجود دارد) هم باعث رفع خستگی بشود ویک تجدید قوا برای ساعت دیگر باشد ولی در کلاس های چندپایه به علت کمبود وقت رعایت نمی شود و در نتیجه هم کارایی معلم و دانش آموز پایین می آید و هم بر آموزش و نحوه ی یادگیری آنها تأثیر دارد و آن ها را خسته می کند که میزان یادگیری پایین می آید . و زمانی که معلم به یک پایه رسیدگی می کند ، خلیفه یا نماینده ی کلاس بر پایه ها ی دیگر رسیدگی می کند که سرو صدا و شلوغی بر کلاس حاکم می شود که هم میزان خستگی زیاد است و هم درس مسکوتی در این مدارس (کلاس ها ) وجود ندارد . و برنامه درسی سازمان یافته باید در این مدارس باشد که به علت چند پایه بودن این مدارس و به علت و مشکلات دیگر که در متن مقاله به طور مختصر  به آن ها اشاره شده است  برنامه ی کامل و سازمان یافته در این مدارس بیشتر به علت کمبود وقت اجرا نمی شود  و بایستی مورد  توجه جدی آموزش و پرورش  قرار گیرد و امکانات لازم برای آموزش در این مدارس در اختیار معلمان و به ویژه در اختیار معلمان مناطق محروم روستایی قرار دهند

بحث:

با توجه بهآن که دانش آموزان دوره ی ابتدایی و مخصوصاً دانش آموز کلاس  اول ابتدایی ظرفیت 45 دقیقه تدریس معلم وهم ، چون اغلب (طبیعتاً )  نا آرام است ، هم درس دادن و هم ساکت کردن آن ها کاری مشکل به نظر می رسد که باید برنامه طوری تهیه  و تنظیم گردد که ساعات تدریس برای کلاس های اول تا پنجم ابتدایی به ترتیب ، بر اساس محور و فرعی تنظیم شده باشد . (دروس محور : دروس اصلی هستند که باید بر روی آن ها بیشتر تأکید کرد ودروس فرعی دروسی هستند که با صرف وقت کم هم می توان آن را تدریس کرد مثلاً برای دروس محور هر درس در هر پایه 10 دقیقه و درس سه پایه ی محور قرار داد که می شود 30 دقیقه و برای دو پایه ی دیگر دروس فرعی قرار داد و برای هر درس 7 دقیقه وقت گذاشت که کلاً کار با 5 پایه در 45 دقیقه تمام شود و معلم می تواند ماود درسی محور را با حرف " م" و فرعی را با حرف "ف" مشخص کند و ساعت بعد محور وفرعی را پاک کند تا به دروس محورو فرعی یکسان توجه شود . ولی بعضی از معلمان 10 دقیقه ی اول را با یک پایه کار می کنند و به بقیه توجهی نمی کنند و بعد از آن بقیه ی زنگ آن هارا به خارج از کلاس می فرستند و چون معاونی هم وجود ندارد تا به کارشان نظارت کند لذا دانش آموزان به علت مختلط بودن و در خارج از کلاس ممکن است مشکلاتی از قبیل مشکل جنسی به وجود آید و جهت رفع این مشکل معلم می تواند با همه ی دانش آموزان به بیرون از کلاس رفته و در حیاط مدرسه ناظر آن ها باشد تا مسئله ای پیش نیاید (امیدزاده 1375 )

       معلم می تواند در کلاس درس از برنامه های دقیق و حساب شده سود برد و برنامه ها را از راحت به مشکل و از دروس مشابه برای تدریس  تمامی پایه ها ولی در سطح هرپایه  استفاده نماید مثلاً در درس شیرین ریاضی از مفهوم ساده ی  جمع برای اول و دوم ابتدایی و جمع دو رقم با دو رقم برای پایه ی سوم و سه رقم وبیشتر برای پایه ی چهارم و جمع کسرها برای پایه ی پنجم ابتدایی استفاده نماید که در این صورت هم دانش آموزان از تدریس معلم لذت می برند و بهتر یاد می گیرند  وهم معلم به اهداف آموزشی که در ابتدا در نظر داشته، می رسد .و در نتیجه مسلماً رضایت شغلی معلم را به همراه خواهد داشت و هم ، این که دانش آموزان ازبا هم بودن لذت می برند  وهم، از هم دیگر مطالب بیشتری را یاد می گیرندو وقت هم کم نمی آید  و بالاتر از آن از مشکلات آموزشی این گونه مدارس به میزان قابل توجهی کاسته می شودو امکان پیشرفت قابل توجهی را به دلایل زیر فراهم می نمایدکه عبارتند از :      

1-        به علت کوچک بودن کلاس های چندپایه می توان این کلاس ها را ارزان تر از مدارس کامل دایر کرد پس میزان پراکندگی آن ها می تواند بیشتر باشد از این رو می توان آن ها را  نزدیک محل زندگی دانش آموزان ایجاد کرد لذا کودکان راحت تر می توانند در مدارس حضور یابند و زمانی که صرف رفت و آمد می کنند کاهش می یابد  در نتیجه آ نها وقت کافی دارند تادر فعالیت های اقتصادی به خانواده شان کمک کنند.

2-     آموزش چند پایه در بسیاری از جوامع ، تنها راه حل ممکن برای آموزش و پرورش است که فاقد شرایط آموزش و پرورش واقعی است .

3-  مدارس چندپایه به دلیل کوچک تر و پراکنده بودن ، از ارتباط نزدیک تر ی با اجتماعات کوچک تر برخوردار هستند این امر بر نگرش افراد محلی و دسترسی آن ها به آموزش و پرورش تأثیر مثبتی خواهد داشت

پیشنهاد:

در این مدارس به سقف آمار کمتر توجه شود و یا حداقل دو معلم بفرستند و یا یک معلم در دو شیفت تدریس نماید که هم تعداد پایه ها کاهش یابد و هم معلم زیاد از سرو صدا و شلوغی رنج نبرد و حتی المقدور و تا جایی که امکان دارد از سرباز معلم و معلم حق التدریسی در این گونه مدارس استفاده نگردد و همین طور از معلمان کم سابقه برای کلاس های تک پایه استفاده شود و از معلمان سابقه دار و ماهر برای کلاس های چندپایه استفاده گرددو هم ، این که دوره هایی را برای فارغ التحصیلان (معلمین) مراکز تربیت معلم تدارک ببینند و معلمان را آماده و با سطح سواد علمی بیشتر به مناطق و محل خدمتشان بفرستند . معلمان می توانند در کلاس درس از تدریس دروس مشابه مثلاً درس ریاضی برای تدریس همه ی پایه ها استفاده کند بدین صورت که از مفهوم ساده ی جمع برای پایه ی اول ابتدایی و دوم و از جمع دو رقم با دو رقم برای تدریس در کلاس سوم و از جمع سه رقم وبیشتر برای پایه ی چهارم و از جمع کسرها برای تدریس در کلاس پنجم استفاده نماید .

منابع:

1- امیدزاده ،علی ،1375،بررسی مسائل و مشکلات کلاس های چند پایه روستاهای تابعه ی ناحیه 1 زنجان.

2-شکوهی ، غلامحسین ، 1385، تعلیم وتربیت و مراحل آن ،  مشهد،انتشارات آستان قدس رضوی .

3-آقازاده ، ، محرم، فضلی ، رخساره، تابستان 1384 ، تهران ،انتشارات آییژ، راهنمای آموزش در کلاس های چند پایه .

4-اینترنت : http//www.irannews.ir